Papoea’s in Leiden: op zoek naar de vergeten verhalen

Sinds 1958 wonen er, vrijwel onafgebroken, Papoea’s in Leiden. Het is altijd bij een handjevol gebleven, maar ze hebben een bijzonder verhaal.

Nu het Wereldmuseum half februari de poorten heeft geopend voor de grootste Nederlandse Papoea tentoonstelling ooit, is het tijd om eens kennis te maken met Leidse Papoea’s. In deel 2 van het tweeluik: mensenrechten advocaat Fadjar-Schouten Korwa, oud-suppoost Gershon Kaigere en de verhalen die niet verloren mogen gaan.

Oom Sjors
Het is mei 2024. In de Boerhaavezaal van het Wereldmuseum spelen twee mannen het tragikomische toneelstuk ‘Pineas waar ben je’. Het op ware gebeurtenissen gebaseerde stuk gaat over een verloren vriendschap en een verloren land: West-Papoea of voormalig Nederlands Nieuw-Guinea. Op het toneel speelt acteur Frank Irving zichzelf; een zoon van een Papoeavader en een Nederlandse moeder. In de openingsscène speelt hij zijn vader die net in Nederland is aangekomen.

Gaandeweg ontdekken we dat hij zijn vader pas leerde kennen toen hij al tegen de dertig liep. Frank is na zijn geboorte geadopteerd door een Nederlands gezin en verkeerde tot zijn 28e in de veronderstelling dat hij van Marokkaanse komaf was. Dit gegeven zorgt voor de nodige hilariteit. Vooral onder de Papoea’s in de zaal, want die weten allemaal wie Franks biologische vader is: de al jaren in Leiden woonachtige, 84-jarige Gershon Kaigere, in de Papoea-gemeenschap bekend als oom Sjors.

Goede relatie
“Ik heb hem expres niet uitgenodigd”, zegt acteur Frank Irving na de voorstelling. “Ik vond het nog niet het juiste moment.” Maar op een van de volgende voorstellingen zal hij hem zeker uitnodigen. Het toneelstuk wordt over een aantal maanden nog een keer opgevoerd in Leiden. Vader en zoon hebben een goede relatie, legt hij uit maar hij wil het graag beter voorbereiden. Ze hebben nog veel in te halen, maar dat moet met beleid gaan. En deze uitvoering was op al te korte termijn geregeld.

Het toneelstuk vormde de afronding van een mini-symposium over Papoea erfgoed, speciaal georganiseerd voor de Nederlandse Papoea-gemeenschap. Het Wereldmuseum is deze dagen druk in de weer met Papoea erfgoed. Het Leidse museum is namelijk bezig met de voorbereiding van een grote Papoea-tentoonstelling. Het museum bezit immers de grootste collectie Papoea-objecten ter wereld. In de reguliere tentoonstelling is maar een kleine fractie daarvan te zien.

Onverwachts Zwanger
Als Frank Irving in het toneelstuk zijn vader uitbeeldt, loopt hij krom met een wandelstok. Geen gekke gedachte, gezien zijn vaders gevorderde leeftijd. Maar wie Franks vader in werkelijkheid ontmoet, ziet een kwieke, fitte oude man die geen stok nodig heeft om te lopen. “Ik heb altijd gesport”, zegt Gershon Kaigere lachend in zijn woning in de buurt van de Langegracht. “Mijn lievelingssport was veldhockey”, zeg hij en hij haalt een fotoboek tevoorschijn met een elftalfoto waar op hij te zien is in hockeytenue. “Ik ben ook nog tien jaar coach geweest.”

Hij arriveerde in de herfst van 1962 in Nederland, direct nadat Nederland haar laatste kolonie in de Oost onder internationale druk had moeten verlaten. In de jaren daarvoor was hij opgeleid tot verpleger in het indertijd door Nederland opgezette moderne ziekenhuis in Hollandia, de hoofdstad van de kolonie. Vervolgens ging hij er in de leer bij de daar aanwezige tandarts. In Nederland werkte hij een tijd bij een tandarts in Rozenburg en later in een tandtechnisch laboratorium in de buurt van Nieuwegein. Zijn Nederlandse vriendin raakte onverwachts zwanger. Dan wordt duidelijk dat de ouders de relatie met Kaigere niet zien zitten. De jonge moeder staat het kind na de geboorte voor adoptie af. De relatie komt ten einde. Gershon Kaigere zal zijn kind pas een kleine drie decennia later voor het eerst zien.

Vraagbaak
In 1996 vindt hij een nieuwe roeping als hij als suppoost gaat werken in het Volkenkundig Museum (nu Wereldmuseum) in Leiden. Hij vindt er ook een woning op enkele minuten lopen van het museum. Kaigere is een gezellige, praatgrage man die veel weet over tradities en gewoonten van Papoea’s. Zijn kleine huis ziet er ook uit als museum. Zelf heeft hij een kleine collectie Papoeakunst en aan de muur hangen foto’s en kaarten. De boekenkasten puilen uit met boeken over Nieuw-Guinea en hij heeft een archiefkast vol scripties en dissertaties.

In zijn tijd bij het Volkenkundig Museum ontpopt hij zich tot vraagbaak voor iedereen die meer wil weten over de cultuur van de Papoea’s. Leerlingen en studenten weten hem steeds vaker te vinden, vanwege zijn goede geheugen en uitmuntende praktijkkennis van Papoeatradities. Die mag niet verloren gaan, vindt hij. Aan de muur van zijn woonkamer hangt ook een grote foto van zoon Frank. Nee, hij is nog niet naar het toneelstuk geweest, heeft er wel iets over gehoord, maar weet niet waar het over gaat. In juni is het dan zover, hij bezoekt een voorstelling in een klein theater in Rotterdam. Maar zijn gehoortoestel doet het niet goed. Hij ziet Frank op de toneelvloer en is trots, zegt hij. Maar van de inhoud heeft hij niet veel meegekregen. Hij moet nog een keer gaan. Later dit jaar, als het toneelstuk naar Leiden komt.

Vergeten verhaal
Het Wereldmuseum heeft ondertussen leden van de in Nederland woonachtige Papoeagemeenschap uitgenodigd om ze te informeren over de grote Papoea tentoonstelling in 2026. “Ik ben ontzettend blij dat de tentoonstelling er komt omdat het de zichtbaarheid van het verhaal van de Papoea’s zo kan vergroten. Het is immers een vergeten verhaal”, zegt Fadjar Schouten-Korwa, tijdens de bijeenkomst.

Fadjar Schouten-Korwa. (Foto: Ed Leatemia)

Het voormalige Museum Volkenkunde vormt sinds een aantal jaren samen met musea in Amsterdam, Rotterdam, Breda en Nijmegen het Wereldmuseum. In de depots van het Wereldmuseum bevinden zich zo’n 50.000 objecten uit Nieuw-Guinea. Die collectie stamt voor een belangrijk deel uit de tijd dat westelijk Nieuw-Guinea nog een kolonie was van Nederland. In Leiden is altijd wel een heel klein deel tentoongesteld. Maar in 2026 wordt voor het eerst een grote greep uit deze collectie tentoongesteld. Voor de uitwerking van de tentoonstelling wil het museum graag met vertegenwoordigers van de gemeenschap samenwerken en deze middag ideeën inventariseren.

Mensenrechten geschonden
De Leidse Fadjar Schouten-Korwa ziet volop mogelijkheden. Ze is mede-initiatiefnemer van een nieuw Papoea kenniscentrum in Nederland. Dat startte in 2025 voorlopig online. “Uiteindelijk willen we er natuurlijk een fysiek kenniscentrum van maken.” Voor Schouten Korwa is het vooral van belang dat er tijdens de tentoonstelling in het Wereldmuseum een verbinding wordt gemaakt tussen de actuele ontwikkelingen op West-Papoea en de verhalen die verteld worden aan de hand van de tentoongestelde objecten. Ze is mensenrechtenadvocaat en stelt regelmatig de mensenrechtenschendingen aan de kaak op West-Papoea, de voormalige Nederlandse kolonie die sinds de jaren zestig een provincie is van Indonesië.

Geen grote groep
Voor de in Nederland wonende Papoea’s weegt de schrijnende situatie in hun land van oorsprong zwaar. Er wonen naar schatting 4.000 Papoea’s hier te lande. Ook in Leiden hebben al sinds 1958 enkele Papoea’s gewoond. Het is echter nooit een grote groep geweest. De eerste in Leiden wonende Papoea, Frits Kiriho, was meteen de meest spraakmakende. Hij studeerde hier tussen 1958 en 1962 en sinds die tijd hebben in Leiden in totaal niet meer dan enkele tientallen Papoea’s gewoond. Een aantal heeft korte of langere tijd in Leiden gestudeerd. Precieze aantallen zijn moeilijk te achterhalen. De Leidse Papoea’s vormen geen lokale organisatie en hebben weinig onderling contact. Contact met andere Papoea’s vindt plaats in familieverband of tijdens bijeenkomsten voor de hele gemeenschap. Maar die zijn schaars.

Mensenrechten
Fadjar Schouten-Korwa kwam begin jaren tachtig naar Leiden om rechten te studeren. Ze is de in Nederland geboren dochter van een in 1962 naar Nederland uitgeweken Papoea en een Nederlandse moeder. Na haar studie werkte ze bij een Leids advocatenkantoor en bij de Universiteit Leiden. Daarna was ze jarenlang actief als zelfstandig advocaat op het gebied van mensenrechten, klimaatrechtvaardigheid en de rechten van inheemse volkeren. In die hoedanigheid werkt ze aan het bestrijden van de mensenrechtenschendingen in het geboorteland van haar vader.

Op dit moment besteedt ze vrijwel al haar tijd aan het kenniscentrum Papoeahuis. Samen met haar Nederlandse man, die ze tijdens haar studie ontmoette, heeft ze drie dochters. “Dat zijn nog veel meer dan ik echte Leienaars. Ze zijn in Leiden geboren en getogen. Gelukkig hebben zij veel over West-Papoea geleerd uit de verhalen van mijn vader.”

Herkomst
De kinderen zijn inmiddels uitgevlogen. Maar de verhalen over de geschiedenis en hedendaagse ontwikkelingen op West-Papoea hebben hun sporen achtergelaten. Zij zijn steeds meer met hun herkomst bezig. Oudste dochter Femke werkt inmiddels bij de Nederlandse tak van IUCN, de grootste unie voor natuurbescherming in de wereld. In die hoedanigheid maakt ze zich hard voor de bestrijding van de ecologische ramp die al decennia op West-Papoea plaatsvindt, als gevolg van de exploitatie van de vele bodemschatten en het kappen van het tropisch regenwoud. Ook dochter Roos is met haar herkomst bezig. Ze volgt een opleiding doet aan de Rietveld Akademie en verdiept zich in het werk van traditionele en moderne Papoeakunstenaars.

Langzame genocide
Fadjar Schouten-Korwa doet de suggestie aan het Wereldmuseum om ook aandacht aan de actuele ontwikkelingen op West-Papoea. Dat gebeurde afgelopen oktober alvast tijdens een bijeenkomst in het museum, getiteld ‘Leven met de gevolgen van ecocide’, onderdeel van de serie Imagine Peace. Tijdens die bijeenkomst vertelden Fadjar en Femke Schouten hoe op West-Papoea economische belangen boven de belangen van natuur, planten, bomen en mensen worden gesteld. Er vindt een langzame genocide plaats.

Volgens ngo’s en juridische experts hebben sinds 1962 maar liefst 500.000 Papoea’s het leven verloren door moord, mishandeling en ondermijnende maatregelen door het Indonesisch bewind. Dat verhaal wil Nederland liever niet horen, stellen ze. Daarom is die tentoonstelling zo belangrijk.

Vader en zoon
Het is winter en een kuchende Gershon Kaigere schuifelt aan het begin van de avond over de Marebrug. Hij is op weg naar de uitvoering van ‘Pineas, waar ben je’ in het Imperium Theater aan de Oude Vest. Hij voelt zich niet heel goed, maar hij wil het stuk opnieuw zien. Zijn zoon Frank speelt immers een van de twee hoofdrollen. Zo vaak zien ze elkaar niet, daarom wil hij deze avond niet missen. Tijdens de voorstelling lacht hij als hij ziet hoe zoon Frank hem opnieuw mét stok uitbeeldt. In zijn ooghoek blinkt een traan. Maar hij blijft lachen en fluistert zachtjes tegen een naast hem zittende bezoeker: “Kijk, dat is nou míjn jongen.”

Podcast deel 2: Nico wandelt met Fadjar Schouten-Korwa door het Leiden van haar studietijd. Fadjar studeerde Rechten en begon een carrière bij een Leids advocatenkantoor. Ze vertelt dat ze zich steeds meer geroepen voelt om zich beroepsmatig bezig te houden met de mensenrechten schendingen op West Papua, het land van haar vader. Ze ontwikkelt zich tot zelfstandig gevestigd mensenrechtenadvocaat.

Dit is het tweede deel van het tweeluik over Papoea’s in Leiden. Luister ook naar de bijbehorende podcasts waarin we wandelen door het Leiden van Fadjar Schouten-Korwa en Gershon Kaigere vertelt over zijn tijd als suppoost in het vroegere Museum Volkenkunde.

Binnenkort volgt nog een derde podcast in deze serie. Daarin interviewt Nico de 85-jarige Gershon Kaigere in zijn huis in Leiden. Kaigere vertelt over zijn komst naar Nederland en zijn leven en zijn late carrière als populaire suppoost van Museum van Volkenkunde (het huidige Wereldmuseum Leiden). Ook de relatie met de zoon die hij pas dertig jaar na zijn geboorte leerde kennen komt aan bod. Samen bezoeken ze in Leiden de uitvoering van het toneelstuk waarin zoon Frank zijn vader speelt.

Deze serie komt tot stand dankzij een bijdrage van het Leids Mediafonds.

Leiden Maatschappij