Het machientje van Einstein mislukte

Wie aan Albert Einstein denkt, ziet vaak de verstrooide genie voor zich. Maar een bijzonder object in het Rijksmuseum Boerhaave laat een andere kant zien, namelijk die van een uitvinder die zelf instrumenten bouwde en daarbij ook kon falen.

In het tweede deel van een serie over het Rijksmuseum Boerhaave neemt gids Ad Maas bezoekers mee naar een ogenschijnlijk onopvallend apparaat. “Het object ziet eruit als een zwarte koffiepot. Het is niet het meest in het oog springende object van het museum”, zegt Maas. “Het is een zwart cilindervormig apparaat met een meetgedeelte en een elektromotor voor de aandrijving.”

Praktisch
Toch is het bijzonder: wereldwijd bestaan er nog maar drie exemplaren van deze uitvinding van Einstein. Volgens Maas laat het apparaat zien dat het bekende beeld van de wetenschapper niet klopt. “Wat dit apparaat goed laat zien, is dat Einstein niet alleen een theoreticus was, maar ook een heel praktische kant had.” Die praktische instelling kwam niet uit het niets. “Hij was opgegroeid als zoon van een vader met een elektrotechnische firma en bleef altijd een grote interesse houden in experimenten”, legt Maas uit. Einstein werkte niet alleen aan theorieën, maar ook aan toepassingen, zoals koelkasten, gehoorapparaten en zelfs een gyrokompas.

Meetinstrument
Het apparaat in Leiden moest extreem kleine stroompjes meten. Daarmee hoopte Einstein bewijs te leveren voor de Brownse beweging, het verschijnsel waarbij kleine deeltjes voortdurend botsen met moleculen. “Men geloofde dat moleculen bestonden maar niemand had ze nog nooit gezien. De gangbare instrumenten konden dat nog niet bewijzen.”, zegt Maas. “Dus bedacht Einstein: dan bouw ik er zelf een.”

Het resultaat was technisch vernuftig, maar uiteindelijk niet succesvol. “Eigenlijk is dit een mislukt instrument”, aldus Maas. “Leuk idee, maar het werkte uiteindelijk niet.”

Menselijkheid
Juist dat falen maakt het object waardevol. “Dit maakt Einstein een mens en niet een onfeilbare denker”, zegt Maas. “Iemand die ook dingen doet die mislukken.”

Het ogenschijnlijk simpele apparaat vertelt daarmee een groter verhaal: dat zelfs de grootste geesten niet alleen denken, maar ook proberen en soms falen.

Leiden Wetenschap