Tentoonstelling bij Boerhaave over waarheid in de wetenschap

Wat is waarheid nog in tijden van desinformatie? Een nieuwe tentoonstelling in het Rijksmuseum Boerhaave gaat op zoek naar gezonde twijfel en kritisch denkvermogen. In de wetenschap is waarheid immers misschien wel het belangrijkst.

Rijksmuseum Boerhaave was op zoek naar een nieuwe tentoonstelling om de ruimte waar eerder Ongezien: ongelijkheid in geneeskunde te zien was, te vullen. Volgens conservator Tim Huisman is nu het juiste moment om het over waarheid te hebben. “De autoriteit van de wetenschapper is tegenwoordig een stuk minder dan twintig jaar geleden, dat zag je bijvoorbeeld ook tijdens COVID”, zegt hij.

Conservator Tim Huisman vertelt over de nieuwe tentoonstelling in Rijksmuseum Boerhaave.

Twijfel
Het wetenschapsmuseum merkte de tentoonstelling op bij het Gents Universiteitsmuseum, waar deze in samenwerking met academici is gemaakt. Voor de Leidse expositie Waarheid? Kunst van de twijfel werden er eigen objecten toegevoegd en stukken in bruikleen genomen. “Die samenstelling is bedoeld om bezoekers aan het denken te zetten”, zegt Huisman. “Wat deze tentoonstelling mensen probeert bij te brengen is dat twijfel, oftewel kritisch nadenken, best heel goed is.”

“Tegelijkertijd moet je begrijpen dat wetenschappers hun uitspraken baseren op een gedegen methode.” Die wetenschappelijke methode is niet zozeer gebaseerd op wat wel waar is, maar eerder juist wat niet waar is. Huisman: “Alles wat je zegt, wordt uitgetest door andere wetenschappers om het te ontkrachten. Hoe langer het standhoudt tegen kritiek, hoe belangrijker een wetenschappelijke waarheid blijft.”

Kunst
Met 27 kunstwerken is dit de grootste inzet van kunst in een tentoonstelling van Boerhaave. “Kunst kan dingen vertellen die je niet met wetenschappelijke objecten kan zeggen”, aldus Huisman. Een voorbeeld daarvan is een kritisch kunstwerk van Patricia Kaersenhout, een beeldende kunstenares met een Surinaamse achtergrond. Dat gaat over een bekende wetenschappelijke bijdrage van Maria Sibylla Merian, een onderzoekster die in in de zeventiende eeuw een boek maakte over Surinaamse insecten.

Het kunstwerk van Patricia Kaersenhout (Foto: Annelies Ruijs)

“De mensen die haar van inlichtingen hebben voorzien, over waar bepaalde vlinders leefden, dat waren ofwel inheemse bewoners, ofwel tot slaaf gemaakten, die op de plantages werkten.” Hun bijdrage aan het werk is lange tijd een vergeten waarheid geweest. “De schimmige figuren staan voor de uit de geschiedenis gewiste mensen die haar hebben geholpen met haar boek.”

Zelfkritiek
Vertelt een museum eigenlijk wel de waarheid? “Nee” zegt Huisman, lachend. Ook daar heeft hij een mooi voorbeeld van: Een skelet van een gorilla uit de collectie van het Gents Universiteitsmuseum, waar het werd tentoongesteld. “Als je goed kijkt is de kop van een andere gorilla, zelfs een andere soort.” Door bewust of onbewust niet altijd eerlijk te zijn, bijvoorbeeld over bewerkingen of restauraties, kunnen ook musea de waarheid geweld aan doen. “Ik denk dat dat ook wel geldt bij sommige voorwerpen van ons.”

Het skelet van deze gorilla van het Gents Universiteitsmuseum bestaat uit twee verschillende soorten. (Foto: Annelies Ruijs)

Is de tentoonstelling dan ook een vorm van zelfkritiek? Ja, volgens Huisman in zekere zin wel. “In ieder geval willen we mensen zeggen: blijf kritisch.” De tentoonstelling Waarheid? Kunst van de twijfel opent op 24 april en is te zien tot en met 3 januari 2027.

Cultuur Leiden Wetenschap