DNA Dialogen over ethische grenzen

Het is een nobel streven om ziektes en aandoeningen te voorkomen in plaats van te genezen. En dat kun je wellicht bereiken door bij embryo’s van een paar dagen oud hun genetisch materiaal aan te passen. Voor de één klinkt dit hoopgevend, voor de ander als een heilloze weg. Vandaar de DNA Dialogen.

“Ik denk niet dat als we iets kunnen dat we het dan maar gewoon moeten doen”, zegt onderzoeker Joosje Kist die meewerkte aan de DNA Dialogen. “Daarom is het belangrijk dat we met z’n allen in gesprek gaan daarover. De dialoog aangaan over of we deze techniek wel in willen zetten.”

DNA-supermarkt
Het idee achter de DNA Dialogen is om met een zo breed mogelijk groep mensen in gesprek te gaan over wat er wel mag en niet mag bij het aanpassen van menselijk DNA. “We zijn echt de straat opgegaan”, zegt Kist. “Met kunstprojecten en een DNA-supermarkt. Om het gesprek op gang te brengen en met zoveel mogelijk mensen de dialoog aan te gaan.”

Knippen en plakken in DNA, oftewel de CRISPR CAS-methode, mag wel bij volwassenen. Maar de verkenning naar de ethische grenzen in de DNA Dialogen ging over het toepassen van deze techniek bij embryo’s, in de eerste weken. Daarbij spreken wetenschappers over kiembaan-modificatie, als je iets aanpast in de kiem. En dat geldt ook voor eicellen en zaadcellen van volwassenen. “Ook daarin mogen geen aanpassingen worden gedaan”, zegt Sam Riedijk, projectleider van de DNA Dialogen. “Geen aanpassingen in alles waar een mens uit kan voortkomen.”

Designer-baby’s
In 2012 publiceerden onderzoekers Jennifer Doudna en Emmanuelle Charpentier de CRISPR-CAS-methode. Technisch gezien een hoogstaand staaltje vernuft. Heel gericht mankementen in genetisch materiaal aanpassen. Daarmee zou je heel wat mensen met soms zeldzame aandoeningen kunnen helpen. Maar de keerzijde werd ook al snel benoemd: de zogenaamde designer-baby’s waarbij ouders hun toekomstige kind als het ware kunnen samenstellen. De wetenschappers die een Nobelprijs kregen voor hun baanbrekend onderzoek riepen zelf op tot reflectie over de maatschappelijke en ethische aspecten.

De knip- en plakmethode, wat ook wel het DNA-schaartje wordt genoemd was een revolutionaire ontdekking. “Die hebben we afgekeken uit de natuur”, zegt Riedijk. “Het is iets wat bacteriën kunnen om zichzelf te beschermen tegen virussen. Het knippen en plakken in DNA-stringen.”

Natuur
Met deze uitvinding komt ook een grote verantwoordelijkheid, vinden Kist en Riedijk. “Want als we als mensen in staat zijn om onze embryo’s te veranderen. Dan kunnen we de menselijke natuur veranderen.”

En dan dringt de vraag op wie daarover mag beslissen? Zijn dat de wetenschappers? Of moeten politici en beleidsmakers daar het laatste woord over hebben? “Vanuit de DNA-dialogen vonden wij dat de mensheid als geheel verantwoordelijk is voor het nemen van zo’n beslissing. Gaan we deze technologie wel of niet gebruiken? En daarvoor was het nodig dat we met heel veel mensen in gesprek gingen.”

Lezing
Dinsdag 15 september geeft Sam Riedijk samen met Jeroen Wiegertjes, NEMO Science Museum, een lezing over de DNA Dialogen. Georganiseerd door Studium Generale in Leiden. In de week van Days of Arts & Science. De lezing begint om 19.30 uur in het Telder Auditorium van het Academiegebouw aan het Rapenburg. Aanmelden kan via de website.

De tentoonstelling ‘De DNA dialogen: in gesprek over het aanpassen van embryo-DNA’ is nog tot 31 december 2026 te zien in de centrale ontvangsthal van het Erasmus MC in Rotterdam.

Kennismakers Isis Vreeling en Gerry van Bakel in gesprek met Joosje Kist en Sam Riedijk over de DNA Dialogen.

Gezondheid Leiden Onderwijs Wetenschap Kennismakers