Universiteit Leiden krijgt leerstoel 'Desinformatie, democratie en factchecking'

De Universiteit Leiden krijgt een leerstoel ‘desinformatie, democratie en factchecking’. Persbureau ANP doet de Universiteit Leiden een hoogleraar cadeau. “Voor een dag in de week, voor een periode van vijf jaar”, vertelt universitair docent Journalistiek en Nieuwe Media Peter Burger in Nieuws071. Wie die nieuwe hoogleraar wordt, is nog niet bekend.

Burger: “Het gebeurt vaker dat een leerstoel wordt betaald door het bedrijfsleven of door een stichting. Natuurlijk is de grote zorg van de universiteit, en ook van ons als opleiding journalistiek dat dat neutraal is. Dat ANP geen invloed kan hebben op wat die hoogleraar precies gaat onderzoeken. Laat staan wat die hoogleraar allemaal wel of niet mag zeggen.”

Factchecken
Sinds 2009 runnen Peter Burger en zijn collega Alexander Pleiter samen met hun studenten het project Nieuwscheckers.nl. De studenten zoeken uit of een gepubliceerd nieuwsfeit ook daadwerkelijk klopt. “En als het niet klopt, bellen ze de journalist die het heeft gepubliceerd en vragen ze hoe hij of zij tot bericht is gekomen. Van dat gesprek publiceren we de uitkomst op onze website.”

In de afgelopen jaren zijn er allerlei beweringen van politici ‘gefactcheckt’. Foto’s en video’s op sociale media, maar ook wetenschappelijke publicaties. Bijvoorbeeld een bewering als: ‘wie je een handje nootjes per dag eet, leeft vijf jaar langer.”

“Als een politicus iets beweert, dan denk je, die heeft een heel team om zich heen, dat is goed uitgezocht. Waar begin je dan? Je wilt eerst weten, wat heeft hij precies gezegd? Nou ja, als dat bijvoorbeeld in de Tweede Kamer is gezegd, dan is dat vrij makkelijk te vinden. Als iemand bijvoorbeeld ergens cijfers over noemt, over toename of afname van migratie, iets met pensioenen, uitkeringen, noem maar op. Dan gaan we kijken of we dat ook terug kunnen vinden in de cijfers van het CBS of in de andere officiële cijfers”. legt Burger uit.

“Want de politicus moet dat natuurlijk ook ergens vandaan hebben. Die bron moet toegankelijk zijn. Vaak is het makkelijk te vinden, maar soms moeten we ook navragen of iemand er een bron bij heeft. Soms blijkt dan ook dat dat niet zo is. Ja, dan weet je: het is niet per se onwaar, maar het is ook in elk geval niet per se waar.”

Nepnieuws
Hoe vaak nieuws nepnieuws is, is lastig vast te stellen, maar het komt duidelijk steeds vaker voor. “Tien jaar geleden was het groot nieuws toen men er in Macedonië in slaagde om verzonnen nieuwsberichten te laten bekijken door mensen die op Trump stemden. Dat was 2016. Vandaag de dag doen we onderzoek naar complete nepnieuwsfabrieken. In Vietnam maken ze met behulp van AI voor twintig landen tegelijk duizenden verzonnen berichten”, legt Burger uit.

“Of je ziet bijvoorbeeld een foto van Willem-Alexander die tranen met tuiten staat te huilen, omdat hij net iets verschrikkelijks heeft gehoord. Als je wil weten wat hij heeft gehoord, moet je op de link klikken naar een pagina vol met advertenties waar de nepnieuwsmakers geld mee verdienen. Eén sterke aanwijzing dat een foto door AI gemaakt, is als je die foto verder nergens kunt vinden. Dan is de kans groot dat het niet klopt. Als een koning daadwerkelijk tranen met tuiten had staan huilen, dan had dat wel in alle media gestaan.”

Motieven
Factcheckers onderzoeken ook waarom men nepnieuws maakt. “Er kan een ander land achter zitten dat probeert om hier verdeeldheid te zaaien. “Wat je ook vaak tegenkomt, zijn campagnes die worden opgezet door politieke partijen of aanhangers van het ene land, bijvoorbeeld als oorlogspropaganda, tegen het andere land. Maar heel veel nepnieuws is echter puur om geld mee te verdienen, dus zonder enig politiek doel.”

Dat het vaak gaat om berichten over politici komt doordat daar veel op wordt geklikt. Burger: “Dat vinden mensen interessant. Als het heftig is of er vreemd uitziet, dan klikt men erop. Een ander motief voor nepnieuws is het maken van een grap, maar dat komt volgens Burger naar verhouding erg weinig voor.

Peter Burger vertelt dat de vacature voor de nieuwe hoogleraar zeer binnenkort online komt. Hij gaat ervan uit dat begin 2027 de nieuwe hoogleraar aan de slag kan. Burger gaat niet zelf solliciteren. “Al is het maar omdat ik over anderhalf jaar ongeveer met pensioen hoop te gaan.”

Leiden Maatschappij Onderwijs Wetenschap